DEMANS -1-

Bu yazı dizisinde neler keşfedeceksiniz?

Unutkanlık ve hafıza sorunları sadece yaşlılık belirtisi değildir; bazı durumlarda demans gibi ciddi hastalıkların habercisi olabilir. Bu yazıda, demansın anlamı, belirtileri, tanısı ve önlenmesine dair kapsamlı bilgilere ulaşacaksınız.

Demans nedir ve nedenleri nelerdir?

Demans, öğrenme, hafıza, dil, muhakeme yetenekleri ve yön bulma gibi bilişsel fonksiyonların kalıcı ve ilerleyici şekilde bozulmasıdır. Bu durum, tek bir hastalık değil, çeşitli altta yatan sebepleri içeren geniş bir şemsiye tanımdır. En sık görülen nedeni Alzheimer hastalığıdır. Bunun yanı sıra, inme sonrası oluşan damar tıkanıklıkları, enfeksiyonlar, vitamin eksiklikleri ve bazı metabolik bozukluklar da demansa yol açabilir. (Kaynak: NIH – National Institute on Aging, 2022)

Demans belirtileri ve erken tanı

İlk aşamalarda genellikle şu belirtiler gözlemlenir:

• Sık sık aynı soruları tekrar sorma alışkanlığı
• Eşyaları yanlış yerlere koyma ve karıştırma
• Takvim, adres veya yönleri unutma
• Kelime bulmada güçlük çekme
• Karar verme ve plan yapmada yavaşlama
• Sosyal ortamlardan çekilme ve içe kapanma

Bunlara ek olarak, kişilik değişiklikleri, ani sinirlilik, içe kapanma ve alışılmadık davranışlar da demansın habercisi olabilir. Tanı koymak için çeşitli testler ve görüntüleme yöntemleri kullanılır; bunlar arasında mini mental testler, kan tahlili ve beyin MR veya BT taramaları bulunur. (Kaynak: Alzheimer’s Association, 2023)

Normal yaşlanma ve demans arasındaki fark

Unutkanlık ve hafıza kaybı, yaşlanmanın doğal bir parçası olabilir; ancak bu, demans değil. Normal yaşlanmada bilgi erişimi yavaşlar ve unutkanlık yaşanabilir, fakat bu durum geçicidir ve yeni bilgiler öğrenme güçlüğü yaşanmaz. Demans ise, bilgi kaybını kalıcı hale getirir, yeni öğrenme yeteneğini engeller ve kişinin günlük yaşamını olumsuz etkiler. Ayrıca, demans hastaları yönlerini kaybeder, davranış değişiklikleri gösterir ve kişilikleri farklılaşabilir. Bu yüzden, sadece unutmak değil, davranış ve kişilikteki değişiklikler de ciddi uyarı işaretleridir. (Kaynak: Mayo Clinic, 2023)

Kısa ve kullanışlı: Mini-Cog testi

Demans riskini hızlıca belirlemek için kullanılan ve dünya genelinde yaygın olan Mini-Cog testi, hastalık hakkında farkındalık yaratmada etkilidir. Sessiz ve sakin bir ortamda kendi kendinize uygulayabileceğiniz bu test şu adımlardan oluşur:

• 1. Üç kelimeyi ezberleyin: Elma – Saat – Para
• 2. Saat çizimi: Bir daire çizin, içine 1’den 12’ye kadar numaraları yerleştirin. Ardından, 10 geçe 11 saatini gösteren akrep ve yelkovanı çizerek saati tamamlayın.
• 3. Üç kelimeyi tekrar hatırlayın: Elma – Saat – Para

Değerlendirme: Üç kelimeyi hatırlayıp saat çizimini doğru yaptıysanız, normal bilişsel fonksiyonlar söz konusudur. Bir veya iki kelimeyi hatırlayıp saat çiziminde sorun yaşanmışsa, detaylı değerlendirme gerekebilir. Hiçbir kelimeyi hatırlayamadıysanız ve saat çizimi bozuksa, demans riski ciddi boyutta olabilir. (Kaynak: Alzheimer’s Association, Mini-Cog Assessment Guide)

Türkiye’de demans durumu ve farkındalık

Ülkemizde demans genellikle "bunama" olarak adlandırılır ve bu terim, hem bilimsel hem de etik açıdan yetersiz ve küçümseyici bulunabilir. Oysa, bu hastalık milyonlarca insanın yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyen ve doğru tanı ile uygun tedavi imkanları sunulabilen bir sağlık sorunudur. Türkiye Alzheimer Derneği’nin verilerine göre, 65 yaş ve üzeri nüfusta demans oranı yaklaşık %9 civarındadır. Ancak, tanı ve farkındalık eksikliği nedeniyle, birçok hasta ve yakınları hastalığın ciddiyetini geç fark edebilmektedir. Bu nedenle, erken tanı ve bilinçlendirme çalışmaları büyük önem taşımaktadır. (Kaynak: Türkiye Alzheimer Derneği, 2024)