Gizemli Dalgayla Dağlar: Green Nehri’nin İçinden Akmasının Ardındaki Yeni Jeolojik Şema

Yaklaşık milyonlarca yıl önce Green Nehri, Wyoming’de doğup Utah’taki Canyonlands’a ulaşırken çok sıra dışı bir rota izlemek zorunda kaldı. Ancak yapılan yeni bir çalışma, bu geçişin arkasında dağların geçmişte alçalmış olabileceğini ve nehrin adeta dağların içinden yol almış gibi göründüğünü ortaya koyuyor.

Green Nehri’nin doğuşu ve mevcut kanalını şekillendiren süreçler – Yazının mevcut coğrafyası, Uinta Dağları’nı delip geçerek formunu alan bir nehir yatağını gösteriyor. Araştırmacılar, bu jeolojik anın yaklaşık 8 milyon yıl önce gerçekleştiğini ve yüksekliği 4 bin metreleri bulan dağları yararak bugünkü akış yönünü elde ettiğini belirtiyor. Bununla birlikte, dağların asıl oluş öyküsü çok daha eski görünüyor; dağların yaklaşık 50 milyon yıllık bir geçmişi olduğu ve nehrin bu rotayı izlemeye başlamasının çok daha sonraki bir döneme denk geldiği düşünülüyor.

İlk iki kuramsal açıklama neden geçerli olmadı? Geçmişte iki ana teori öne sürülmüştü. Birincisi, Uintaların güneyindeki Yampa Nehri’nin kuzeye aşındırma yaparak Green Nehri için bir geçit açtığı yönündeydi; fakat araştırmacılar, Yampa’nın nispeten küçük bir nehir olup böylesi büyük bir yarma gücü üretebileceğini pek ihtimalli görmüyor. İkincisi ise tortuların birikerek Green Nehri’nin seviyesini geçici olarak yükselttiği ve böylece dağları aştığını ileri sürüyordu; ancak mevcut tortul tabakaların kanyonun yüksekliğini açıklamak için yetersiz olduğu ortaya çıktı.

Gizemin çözümüne dair yeni bakış açısı – Bu yeni çalışmayı yöneten ekip, farklı bir mekanizmanın devreye girdiğini savunuyor. Ekip, Uinta Dağları’nın bir dönemde alçaldığını ve litosferik damlama adı verilen süreçle mantoda yoğunlaşan kaya kütlelerinin yüzeyi aşağıya doğru ittiğini belirtiyor. Bu sarkaç etkisi, yüzeyin yeniden yükselmesine yol açtı ve sonunda dağlar yeniden yükselerek bugünkü topoğrafyayı şekillendirdi.

Dağların altında kanıtlar – Litosferik damlamaların izleri daha önce And Dağları gibi başka bölgelerde de bulunmuştu. Uzmanlar bu süreçleri inceleyerek, dağların altında yaklaşık 200 kilometre derinlikte eski bir yoğun kütle benzeri yapının varlığını saptadı. Böyle bir damla, dağların tabanından koptuktan sonra Green Nehri’nin yolunu en az dirençli güzergaha yönlendirebilirdi ve bu, nehrin 700 metreye varan derin vadiler açmasına yol açtı.

Bu hipotezin değerini artıran çalışmalar – Topoğrafyada görülen iki aşamalı değişim ile sismik tomografi verileri birleştiğinde, Uintaların altında bulunan yoğun kütle’nin mevcut modele uygun olduğunu gösteriyor. Georgia Teknoloji Enstitüsü’nden jeolog Mitchell McMillan, litosferik damlama fikrinin Green Nehri’nin yolunu açıklamada makul olduğunu belirterek, yüzeyik ipuçlarının mantodaki süreçleri anlamada kullanılmasının çalışmanın en heyecan verici tarafı olduğunu ifade ediyor.