LoFAR’ın 2 metre gökyüzü taraması kapsamında yayımlanan üçüncü veri paylaşımı olan LoTSS-DR3, radyo dalgalarını taşıyan kozmik nesnelerin geniş bir koleksiyonunu sunuyor. Bu veri seti, evrende en dramatik olaylardan bazılarını da içinde barındırıyor ve özellikle süperkütleli kara deliklerin ürettiği güçlü jetlerin yol açtığı etkileri gözler önüne seriyor.
Kuzey yarımküre gökyüzünün yaklaşık yüzde 88’ini kapsayan çalışma, uzun yıllar boyunca biriktirilen yaklaşık 13 bin saatlik gözlem verisine dayanıyor. Araştırmanın baş yazarı gökbilimci Timothy Shimwell, bu veri paylaşımının on yılı aşkın gözlem, veri işleme ve bilimsel analiz sürecinin bir ürünü olduğunu belirtiyor. Bulgular, Astronomy & Astrophysics dergisinde yayımlanan makalede ayrıntılı olarak sunuluyor.
LOFAR adı verilen düşük frekanslı radyo teleskop dizisi bu çalışmada kullanıldı. Geleneksel büyük çanaklardan farklı olarak 52 istasyondan ve yaklaşık 20 bin antenden oluşan bu yapı, tekil sensörler gibi çalışabildiği gibi işlevlerini bir araya getirerek Avrupa ölçeğinde dev bir radyo teleskobu niteliği taşıyor. Projede toplam veri hacmi 18,6 petabaytı buluyor ve bu verinin işlenmesi milyonlarca saatlik işlemci süresi gerektiriyor. Analizler için Almanya’da bulunan Jülich Süper Bilgisayar Merkezi kullanıldı.
Çalışma, dev veri setlerinin depolanması ve işlenmesi açısından astronomide gelecekteki büyük ölçekli gözlemlere önemli bir yol gösterici olarak değerlendiriliyor. LOFAR, doğrudan tek bir kareyi üretmek yerine, binlerce antenden gelen sinyallerin birleşimiyle görüntüler oluşturuyor ve saniyede yaklaşık 13 terabit ham veri işliyor. Böyle üretilen görüntüler, evreni alışılmışın dışında bir bakışla gösteriyor; örneğin Andromeda Galaksisi radyo görüntülerinde hayaletimsi bir kozmik gözü anımsatıyor.
Radyo dalgaları, ötegezegenleri, galaksi kümeleri arasındaki çarpışmaları ve süpernovaların oluşturduğu güçlü manyetik alanları incelemek için kritik bilgi sağlar. Bu dalga boyu sayesinde yoğun toz bulutlarının içinden geçilebiliyor ve Samanyolu’nun görünmesi güç bölgeleri analiz edilebiliyor. Böylece kara deliklerin kozmik evrimi nasıl yön verdiği ve genç yıldızların oluşum süreçleri daha net anlaşılıyor.
Veri setlerinin kamuya açılmasıyla birlikte yeni bilimsel çalışmaların ivmelenmesi bekleniyor. Önceki LOFAR paylaşımlarında tek bir görüntüde yaklaşık 25 bin süper kütleli kara delik tespit edilmişken, bu yeni veri setinin çok daha geniş keşif alanları sunması öngörülüyor. LOFAR’ın bu çalışması ayrıca Güney Afrika ve Avustralya’da kurmayı planladığı yeni nesil teleskop dizileri için bir öncü rolü üstleniyor.
News
