Bilim insanları, Evren’in derinliklerine yaptıkları yolculuklarda, yüzlerce ışık yılı uzaklıktaki gezegenler, kuyrukluyıldızlar ve kozmik gaz bulutlarının kokularını analiz ederek, evrenin kimyasal yapısı hakkında değerli bilgiler edinmeye devam ediyorlar. Bu araştırmalar, sadece uzayın kimyesini anlamamıza yardımcı olmakla kalmayıp, aynı zamanda Evren’in bilinmeyen yönlerine de ışık tutuyor. Marina Barcenilla, Londra Westminster Üniversitesi’nde uzay bilimleri alanında çalışan, astrobiyoloji doktora öğrencisi ve koku tasarımcısı olarak görev yapan öncü bir bilim insanıdır. Barcenilla, Jüpiter’in “biraz koku bombasına benzediğini” dile getiriyor. Jüpiter, Güneş Sistemi’nin en büyük ve en ilginç gezegenlerinden biri olmasının yanı sıra, farklı kimyasal bileşimlere sahip çeşitli bulut katmanlarına da ev sahipliği yapmaktadır. Barcenilla, gezegenin yüksek atmosfer katmanlarının “tatlı badem ezmesi” gibi bir aroma yayabileceğini, fakat derinlere indikçe kokunun “daha ağır ve rahatsız edici” hale geldiğini belirtiyor. Üst atmosferde bulunan amonyak buzları, kedi idrarını andıran bir kokuya sahipken, daha derinlere inildikçe, amonyum sülfür ile birleşen kükürt ve amonyak karışımı, çürük yumurta gibi tatsız ve rahatsız edici bir koku salıyor. Barcenilla, Jüpiter’in üst bulutlarının amonyak buzlarından oluştuğunu ve bu bölümün “kedi idrarı” kokusuna benzediğini ifade ediyor. Ayrıca, gezegenin renkli bantlarının amonyak ve fosfor bulutlarından kaynaklandığını, organik moleküller olan tholins’in ise petrol ve benzeri “yağlı” kokulara yol açabileceğini belirtiyor. Bu moleküller sayesinde, Jüpiter’de benzin ve petrol benzeri “zengin ve yoğun” aromalar da hissedilebilir. Barcenilla, uzayın kokusunu ilk araştırmaya başladığında, sürekli “Bu nasıl kokardı?” sorusunu kendine sorduğunu ve laboratuvarında bu molekülleri yapabilmek için büyük çaba sarf ettiğini anlatıyor. Bu amaçla, uzayın gizemli kokularını yeniden yaratmak ve insanlar tarafından deneyimlenebilir hale getirmek için çeşitli koku tasarımları geliştirdi. Londra Doğa Tarihi Müzesi’nin “Uzay: Dünya’nın Ötesinde Yaşam Var Mı?” sergisinde, Mars’tan Jüpiter’e ve kuyrukluyıldızlara kadar farklı gök cisimlerinin koku profillerini yeniden canlandırmaya çalıştı. “Koku her zaman kötü değil” Uzay, teknik olarak kokusuz bir ortam olmasına rağmen, astronotların geri dönüşlerinde ve uzay araçlarındaki deneyimlerinde sıkça ortaya çıkan benzersiz koku hikayeleriyle dikkat çekiyor. Barcenilla, uzayın kokusunu tanımlarken, “koku her zaman kötü değildir; bazen tatlı badem gibi, bazen de çürük yumurta ve metal karışımı gibi olabilir” diyerek, bu duyunun çeşitli ve şaşırtıcı yönlerine vurgu yapıyor. Kuyrukluyıldızlar, gezegenler ve gaz devleri, eğer kokuları alınabilseydi, kendilerine özgü ve ayırt edici aromalara sahip olurdu. Koku, insanlık tarihinin en eski duyularından biri olup, ilk tek hücreli organizmaların çevrelerindeki kimyasalları algılayarak hayatta kalma mücadelesi verdiği dönemlerden beri yaşamın ayrılmaz bir parçasıdır. Evrim boyunca, koku alma yeteneği, canlıların çevrelerindeki tehlikeleri fark etmesine ve anılarını hatırlamalarına yardımcı olmuştur. Uzayda, astronotlar çeşitli ilginç koku deneyimleri yaşamışlardır. 1991 yılında, Sovyetler Birliği’nin ilk uzun süreli uzay istasyonu Mir’de sekiz gün geçiren İngiltere’nin ilk astronotu Helen Sharman, tutarken pelin dalı ve adaçayı gibi aromaları hissettiğini anlatmıştır. Ancak, uzayda kokular genellikle mikro yerçekimi nedeniyle, doğrudan uzay istasyonunun havasına karışmaz. Bununla birlikte, astronotlar, uzay yürüyüşü sonrası ve dönüş sırasında, belirgin ve tanımlanabilir bazı kokulara maruz kalmışlardır. Sharman, bu kokunun “araba tamirhanesindeki metalik kokuya” benzediğini ve bu kokuya genellikle, uzay giysilerinde ve araçların iç yüzeylerinde biriken atomik oksijenin neden olduğunu düşünüyor. Uzay istasyonuna geri dönerken, bu atomik oksijen, atmosferdeki oksijenle birleşerek ozon (O₃) oluşturuyor ve böylece kendine özgü, hafifçe keskin ve metalik bir koku yayıyor. Bu koku, Dünya’da fırtına sonrası hissedilen metalik ve tozlu atmosfer iklimini andırıyor. Ölen yıldızlardan gelen moleküller ve organik kalıntılar Uzayda, ölen yıldızlardan yayılan moleküller ve organik kalıntılar da, astronotların solunumuyla Dünya’ya ulaşabilir. Yıldızların ölümüyle ortaya çıkan polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH’lar), kömür ve petrol gibi maddelerde bulunan ve genellikle yanmamış organik maddelerin yanması sonucu oluşan kompleks bileşiklerdir. Bu maddelerin kokusu, genellikle “kömür”, “yanmış plastik” veya “kötü yanmış madde” gibi tanımlanır. NASA’nın James Webb Uzay Teleskobu, dış gezegenlerin atmosferlerindeki karbondioksit ve diğer kimyasalları tespit ederek, Evren’in kimyasal zenginliğine yeni kapılar açıyor. Satürn’ün uydusu Titan’ın atmosfer analizi, tatlı badem, petrol ve çürüyen balık kokusu gibi çeşitli aromaları ortaya koydu. K2-18b isimli uzak gezegenin atmosferinde yapılan araştırmalar ise, deniz yaşamını andıran kimyasal bileşiklerin varlığını gösteriyor. Sonuç olarak, uzay sadece bilimsel değil, aynı zamanda duyusal açıdan da evrenin gizemlerini anlamamıza katkı sağlıyor. Uzayın kokuları, Dünya’daki bilinen aromalarla benzerlikler taşısa da, pek çok sürpriz ve bilinmezlik barındırıyor. Bu araştırmalar, yaşamın izlerini ve evrenin sırlarını keşfetme yolculuğumuzda yeni ufuklar açmaya devam ediyor.
News
